Informacje o konkursieCzy możliwe jest odtworzenie historycznej Hanzy
Spis treści
1 Wprowadzenie
2 Przyczyny rozwoju i upadku niemieckiej Hanzy między XII i XVII wiekiem
2.1 Tło historyczne
2.2 Czynniki decydujące o sukcesie Hanzy
2.3 Definicje Hanzy
2.4 Przyczyny upadku
3 Możliwości odtworzenia historycznej Hanzy w czasach współczesnych
3.1 Projekcja bezpośrednia
3.2 Współczesne próby odtworzenia idei Hanzy
4 Podsumowanie
5 Abstract
6 Literatura
7 Załącznik
1 Wprowadzenie
W wypowiedziach polityków często słyszymy apele o odtworzenie historycznej Hanzy. Głosy te nie znajdują jednak oddźwięku w opracowaniach naukowych i nastręczają pytanie, czy ponowne powołanie do życia tego rodzaju organizacji jest możliwe w dzisiejszych czasach, a jeśli tak, to w jaki sposób mogłoby ono nastąpić. Tej problematyce poświęcona jest niniejsza praca.
W poszukiwaniu odpowiedzi na postawione pytania, kolejno przedstawione zostaną historyczne uwarunkowania rozwoju Hanzy oraz inne, najważniejsze czynniki, które przyczyniły się do jej sukcesu. Do wprowadzającej analizy dołączone zostały celowo wybrane definicje pojęcia Hanzy, które mają na celu ukazanie istoty tego powszechnie znanego, a mimo wszystko tak często błędnie rozumianego zjawiska. Na zakończenie części opisowej składa się zwięzłe przedstawienie głównych przyczyn upadku organizacji miast hanzeatyckich.
Mimo obszernej, powszechnie dostępnej literatury, za podstawę niniejszych rozważań wybrana została publikacja Uwe Zieglera „Die Hanse. Aufstieg, Blütezeit und Niedergang der ersten europäischen Wirtschaftsgemeinschaft. Eine Kulturgemeinschaft von Handel und Wandel zwischen 13. und 17.Jahrhundert“, która wyczerpująco przedstawia aktualne wyniki dotychczasowych badań przedmiotu.
Na bazie wstępnej analizy w drugiej części pracy przedstawione zostały teoretyczne możliwości oraz praktyczne przykłady odtworzenia historycznej Hanzy.
2 Przyczyny rozwoju i upadku niemieckiej Hanzy między XII i XVII wiekiem
Aby znaleźć odpowiedzi na pytania niniejszej pracy, warto wyjaśnić na wstępie przede wszystkim główne cechy charakteryzujące społeczeństwo Europy w okresie rozkwitu Hanzy oraz jej najwyraźniejszego oddziaływania na rozwój historyczny objętych przez jej wpływy terenów. W tym kontekście uwagę zwrócić należy na przestrzeń czasową od XII do XVII wieku. Dopiero jeżeli zrozumiemy społeczne, polityczne i ekonomiczne czynniki, które miarodajnie kształtowały życie codzienne człowieka między średniowieczem, a erą nowożytną, będziemy w stanie pojąć, jak i dlaczego pojawiło się takie zjawisko jak Hanza, którego świadectwa są widoczne jeszcze dzisiaj – 300 lat po jego zaniku.
2.1 Tło historyczne
Skupiając uwagę na terytorium głównego oddziaływania Hanzy niemieckiej, czyli na regionach Morza Północnego oraz Morza Bałtyckiego, należy podkreślić typowe ówcześnie dla tych obszarów poczucie niestabilności oraz braku bezpieczeństwa.
Wystarczy porównać mapy polityczne Europy Północnej z XII wieku (zob. załącznik, Mapa 1) oraz XVII wieku (zob. załącznik, Mapa 2), by zauważyć z jak ogromnymi zmianami politycznymi związana była egzystencja ludzka w tym okresie. Działania wojenne nie należały we wskazanych czasach do rzadkości, a wręcz przeciwnie nieustannie wyznaczały rytm życia. Krucjaty Zakonu Krzyżackiego na Mazowszu i w Prusach, wojna stuletnia między Anglią i Francją oraz wojna trzydziestoletnia, która wstrząsnęła całą Europą, to tylko najbardziej znane przykłady. Począwszy od XII do schyłku XVII wieku wyliczyć można około stu wojen prowadzonych na terytorium Europy.[1]
Ze zmianami politycznymi związany był również brak odpowiednich regulacji prawnych. Dopiero w XV wieku powstały pierwsze książki prawnicze, a prawo jako nauka rozwinęło się w XVI wieku. Do tego momentu ludzie stosowali tak zwane prawo zwyczajowe.[2] Tym samym szerzyła się samowola szlachty i kleru. W obliczu szczególnie trudnej sytuacji stanęli podróżnicy nie mający żadnych praw w kraju, do którego przybyli.[3]
By wiernie oddać realia życia XII-wiecznego społeczeństwa, podkreślić należy, iż było ono zdominowane przez rolnictwo. Większość Europejczyków nie zmieniała w tym okresie miejsca zamieszkania i pozostawała przywiązana do wsi. Warto dodać, że środowiska miejskie ulegały stale dynamicznemu rozwojowi. Liczba miast wzrastała z roku na rok. Szacuje się, że na obszarze dzisiejszych Niemiec w roku 1400 istniało około 3 000 miast. Większości z nich (2 800) liczyło mniej niż 1 000 mieszkańców, 150 było zamieszkiwanych przez mniej więcej 2 000 ludzi, a około 80 miało do 10 000 mieszkańców. Jedynie 15 miast, wśród nich Kolonię - „Matkę miast” - (ok. 30 000 mieszkańców) oraz Lubekę (ok. 25 000 mieszkańców), można było traktować jako „wielkie miasta”.
W powstających miastach średniowiecznych wytworzyła się obok szlachty, kleru i chłopstwa zupełnie nowa grupa społeczna, mianowicie mieszczaństwo, które krok po kroku uniezależniało się od szlachty.. Mieszczanie stanowili przede wszystkim co raz bardziej bogatą grupę kupców, którzy zrobili dobry użytek ze swej siły finansowej oraz ekonomicznej i zręcznie manipulując żądną kapitału szlachtą, zdobywali coraz więcej przywilejów i wszelakich praw dla swego stanu.[4]
Tak jak w całej jego historii, człowiek również w średniowieczu odkrywał nowe tajemnice i dokonywał wynalazków, które rewolucjonizowały jego życie. Wynalezienie kosy i wprowadzenie tak zwanej trójpolówki zwiększyły na przykład wydajność rolnictwa, co z kolei stało się ważną przyczyną ogólnego wzrostu zaludnienia. Innowacje jak guzik, kołowrotek, druk książek, zegarek albo czarny proch wprowadziły zaś nie tylko nowe produkty, ale i zawody. Luneta i kompas umożliwiły nawigację na otwartym morzu i przyczyniły się pośrednio do odkrycia nowych tras żeglarskich, a także lądów, jak na przykład Ameryka.
W związku z powstaniem i rozkwitem miast, jak również rozwojem nowych gałęzi rzemiosła, pojawił się popyt na artykuły luksusowe oraz takie surowce, które dostępne były jedynie w odległych regionach. Fakt ten przyczynił się do wzrostu potrzeb na system handlowy, który byłby w stanie połączyć niewielkie miasta z międzynarodowymi centrami handlowymi, wyspecjalizowanymi w wytwarzaniu określonej grupy towarów. Problem polegał na tym, że korzystanie z dróg, było wówczas, zakładając, że takie na danym obszarze istniały, pracochłonne, niebezpieczne, długotrwałe i przez to bardzo drogie.
W tym momencie warto zwrócić uwagę na kupców. O nich mówi się bowiem obecnie jako o tych, którzy położyli kamień węgielny pod organizację, która obecnie znana jest pod nazwą „Hanza”.
2.2 Czynniki decydujące o sukcesie Hanzy
Co zagwarantowało kupcom północnych Niemiec tak wielki i trwały na kilkaset lat sukces? W tym kontekście mówić można o bardzo wielu czynnikach. W niniejszej pracy pokuszę się o próbę usystematyzowania ich w kilku kategoriach. Nie należy jednak zapominać o tym, iż każdy z poniżej wymienionych czynników nie może być rozpatrywany jako sam w sobie, gdyż istniał on i oddziaływał w pełni dopiero w kontekście wielu innych sobie podobnych.
a.) Lubeka jako centrum handlowe Europy Północnej i inne osady strategiczne
W XII wieku za sprawą Księcia Heinricha oraz handlarzy reńsko-westfalskich powiodła się trzecia próba założenia miasta Lubeki. Poprzez wybudowany Kanał Stecknitz miasto to połączone zostało z Hamburgiem. W ten sposób stworzony został bezpośredni szlak wodny między Morzem Północnym i Morzem Bałtyckim. Możliwość szybkiego, a zarazem wygodnego przewozu towarów, z pominięciem czasochłonnej żeglugi wokół Półwyspu Jutlandzkiego, oraz ewentualnego, nie mniej uciążliwego transportu szlakiem lądowym z Lubeki do Hamburgu, umożliwiło szybką i wygodną wymianę towarów między wschodem, a zachodem, co usprawniło zorganizowany handel na tym obszarze. Wymienione punkty szybko stały się centrum, w którym krzyżowały się główne europejskie trasy handlowe.
To z Lubeki pierwsi kupcy wyruszyli na wspólną wyprawę, mającą na celu zdobycie najważniejszych rynków europejskich, jak na przykład Nowogrodu, Londynu, Brugii oraz Bergen. Należy również podkreślić, że to właśnie handel między wschodem a zachodem rokował wówczas największe zyski. Nowogród na przykład nie tylko zabezpieczał kontakty handlowe z obszarami Morza Czarnego, z krajami świata arabskiego i pośrednie z Chinami, lecz ponadto oferował kupcom z Lubeki wosk oraz szlachetne sierści, które ci zaś oferowali po bardzo wysokich cenach na rynkach zachodnich. W zamian zaś miasto to mogło pokryć swe zapotrzebowanie na luneburską sól, harceńskie srebro oraz flandryjskie sukno.[5]
Wykorzystując istniejące miasta, kupcy lubedzcy zakładali jednocześnie na południowym i wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego wiele nowych osad. W ten sposób w ramach krucjat Zakonu Krzyżackiego powstał przykładowo Elbląg. To oraz jemu podobne miasta zabezpieczały za pośrednictwem Lubeki zapotrzebowanie rynku europejskiego na niedrogie zboże, drewno, smołę itp. produkty, uzależniając, a tym samym przywiązując do siebie północne oraz zachodnie obszary kontynentu.[6]
b.) Prawa miast, przywileje i monopole
Kolejnym czynnikiem, który przyczynił się to tego, iż kupcy lubedzcy osiągnęli tak wielki sukces i mogli się nim cieszyć przez tak długi okres, była ich uprzywilejowana pozycja w sferach prawnych. Gdy w roku 1188 cesarz Fryderyk I wydał prawo pozwalające na stworzenie niezależnego samorządu miasta Lubeki, kupcy, którzy stanowili większość w sprawującej władzę radzie miasta, przestali nagle podlegać jakiejkolwiek władzy zwierzchniej. Tym samym stanęli oni przed możliwością samodzielnego opracowania własnego prawa miejskiego. Daną mu swobodę stan kupiecki wykorzystał w pełni, przede wszystkim, aby umocnić swą siłę polityczną i ochronić swą pozycję na rynku, a szczególnie dotychczasowe przywileje oraz monopol. W taki sposób rozwinęło się tak zwane Prawo Lubeckie, które kupcy z Lubeki wdrażali stopniowo również w innych miastach regionu. Poza ich własną strefą wpływów, kupcom lubeckim nie przysługiwały jednak początkowo żadne dodatkowe prawa. Krok po kroku, drogą dyplomacji, przy wsparciu niemieckich władców zdołali oni jednak wypracować sobie uprzywilejowaną pozycję także na innych obszarach. Również tam zdobywali różnego rodzaju prawa i korzyści handlowe, przy czym nie rzadko odbywało się to na koszt lokalnej ludności poszczególnych regionów.[7]
c.) Postępowy styl życia
Nową warstwę mieszczaństwa, do której należeli głównie kupcy, wyróżniało w ówczesnym społeczeństwie niemalże rewolucyjne podejście do wielu sfer życia. Złamali oni nawet dwa podstawowe tabu swoich czasów. Nie tylko sprzeciwiali się sztywnym podziałom na klasy społeczne, ale ponadto akceptowali awans społeczny zdolnych członków niższych stanów. Otwierając dostęp do własnej klasy brali w protekcję wybranych przedstawicieli innych warstw społeczeństwa i zabezpieczali w ten sposób przyszłe kadry, niezbędne do kontynuacji ich własnych interesów. Ponadto dbali o odpowiednie wykształcenie kadr, do czego prawo zastrzegało sobie dotychczas wyłącznie duchowieństwo. Przede wszystkim matematyka, języki obce, towaroznawstwo oraz rachunkowość weszły do podstawowego curriculum, a nauka nierzadko odbywana była za granicą.
Ziegler uważa, że ta nowa warstwa mieszczaństwa zaczynała obserwować i oceniać świat handlu oraz zapotrzebowania na wybrane towary bardziej globalnie, w skalach światowych.[8] Kilian Steinheil zaś, sam kupiec lubecki z XIII wieku opisał współczesnych mu kupców, odnosząc się do ich sposobu myślenia i postępowania, jako tych, którzy są „dobrymi obserwatorami rzeczywistości, potrafią trafnie przewidywać, mają umiejętność perspektywicznego myślenia i wiedzą zazwyczaj więcej niż inny przeciętny człowiek.” Ponadto nie brakowało im jego zdaniem „odwagi w podejmowaniu nowych wyzwań, co jednak opierali zawsze na solidnych fundamentach”.[9]
d.) Skuteczność zorganizowanego działania
Sukces kupców lubeckich nie polegał jednak jedynie na ich uprzywilejowanej sytuacji polityczno-prawnej oraz na korzyściach strategicznych wynikających z położenia geograficznego opanowanych przez nich miast, ani na szerokim zrozumieniu dziejów świata. Jako dodatkowy czynnik wspierający ich wysoką pozycję w stosunku do innych konkurencyjnych grup wymienić należy również sposób zarządzania. Wywodzący się z Lubeki kupcy jako pierwsi użyli na przykład nowatorskiego typu statku, mianowicie tak zwanego Koge, który przewyższał swym rozmiarem wszystkie inne, znane dotychczas środki transportu. Umożliwił on więc, poprzez większą pojemności ładunkową, obniżenie kosztów transportu, co przyczyniło się naturalnie do wzrostu zysków.[10]
Stale rosnąca ilość towarów zmusiła kupców lubeckich do wczesnej specjalizacji w wybranych branżach. Na początku uformowały się grupy kupców i marynarzy. Późnej, kiedy kupcy osiedlili się na stałe w poszczególnych regionach, potrzebowali dodatkowo pełnomocników. Tylko w ten sposób mogli oni oferować towary na wielu rynkach w tym samym czasie, bez konieczności stałego podróżowania między wybranymi miastami.[11]
e.) Wspólnota
Za najważniejszy czynnik warunkujący sukces niemieckich kupców często uważa się wytworzoną przez nich wspólnotę. Była ona pomocna w dążeniu do celów nieosiągalnych dla pojedynczych jednostek. Początkowo kupcy łączyli się w spółki, by w ten sposób zmniejszyć ryzyko samotnych podróży. Jedynie jako wspólnota byli oni w stanie zakładać nowe miasta i walczyć o nowe prawa. Wynikająca z ich liczebności siła ekonomiczna, jak i polityczna pozwoliła im zaś na skuteczne wyparcie konkurentów, zbojkotowanie całych gospodarek narodowych, a nawet zwycięskie wojny przeciwko królom.
Z biegiem czasu kupcy posiadali pod swymi wpływami bardzo wiele miast. Początkowe kontakty między zazwyczaj dwoma współpracującymi ze sobą miastami przeobraziły się wkrótce w cały zorganizowany system opierający się na wspólnocie wielu miast. System ten, posłużył jako platforma do regulacji kupieckich interesów i szybko zaczął obejmować nie tylko wspólną politykę wewnętrzną, lecz również zagraniczną. Organizm ten połączył w szczytowym punkcie swego rozwoju około dwustu miast, wśród których znalazły się: Kolonia, Deventer, Kampen, Brema, Hamburg, Dortmund, Münster, Osnabrück, Soest, Brunszwik, Goslar, Hildesheim, Lüneburg, Magdeburg, Wyszomierz, Roztoka, Strzałów, Szczecin, Gdańsk, Królewiec, Toruń, Wrocław, Kraków, Dorpat, Rewel, Ryga, Sztokholm, Visby oraz wspólne centrum- Lubeka.[12] System ten nazywany jest obecnie Hanzą.
2.3 Definicje Hanzy
Zrozumienie fenomenu, jakim była Hanza, nie jest łatwym zadaniem. Świadczą o tym chociażby liczne próby jego wyjaśnienia. By pokrótce przedstawić pojęcie „Hanza”, nie dążąc przy tym do kompletnego opisu, zaprezentowane zostaną poniżej wybrane podejścia do tego zjawiska.
To, co do dziś nastręcza historykom wiele trudności, czyli określenie charakteru organizacji miast hanzeatyckich, zostało zdefiniowane już w roku 1469 przez członków Hanzy. Na zapytanie angielskiej rady koronnej przedstawiciele związku napisali o sobie: „Hanza jest to stały sojusz wielkich miast, osad oraz innych wspólnot mając na celu zapewnienie oczekiwanego sukcesu wszelkim przedsięwzięciom handlowym organizowanym drogą morską i lądową... Nie jest on prowadzony przez pojedynczych kupców, lecz przez przedstawicieli z każdego miasta i każdej osady... Hanza nie posiada również swej własnej pieczęci, ani własnej rady... Każde miasto deleguje swych posłów, ilekroć należy rozwiązać jakąś ważną kwestię.”[13]
Zwięzłą, a jednak trafną definicję, sformułował także Hammel-Kiesow: „Pojęcie Hanzy określało od przełomu XIII i XIV wieku organizację kupców zamieszkujących północne tereny Niemiec oraz organizację zdominowanych przez nich miast obejmujących swym zasięgiem obszar od zatoki Zuider Zee na zachodzie po Region Bałtycki na wschodzie, od Visby po linię Kolonia-Erfurt-Kraków. [...] Hanza nie była wspólnotą hierarchicznie zorganizowanych miast, lecz związkiem egoistów, którzy zjednoczyli się w celu realizacji swych planów z zakresu handlu zagranicznego.”[14]
Jako uzupełnienie warto przytoczyć również słowa Zieglera, który zdefiniował Hanzę jako „związek, którego istnienie oraz działanie polegało wyłącznie na oferowaniu, a także zapewnieniu jego członkom korzyści i przewagi gospodarczej w stosunku do konkurencji. Drogą do zabezpieczenia owych korzyści były: przywileje, monopol, zwolnienie od podatków, zabezpieczenie prawne w obcych krajach, stałe punkty przeładunkowe oraz rynki zbytu dla wartościowych towarów (szczególnie kantory[15] w Londynie, Brügge, Bergii oraz w Nowogrodzie). Środkami do zabezpieczenia hanzeatyckich wpływów były: wspólny handel, negocjacje, ugody, sojusze, łapownictwo, bojkot i wojny. Przede wszystkim jednak, prowadzone stale negocjacje.”[16]
2.4 Przyczyny upadku
Lista ewentualnych przyczyn upadku Hanzy jest tak długa, jak spis czynników, które wpłynęły na jej sukces. Ponieważ nie jest ona jednak bardzo ważna z perspektywy postawionych na wstępie pytań, a co najwyżej mogłaby potwierdzić jeszcze raz przyczyny rozwoju Hanzy, zostanie przedstawiona poniżej jedynie pokrótce. Jak już wcześniej wspomniano, również przyczyny upadku należy traktować jako splot wielu ściśle powiązanych ze sobą faktów.
Podkreślić należy w tym punkcie przede wszystkim utratę władzy przez kupców w miastach, co spowodowane było w pierwszej linii poprzez wykształcenie stabilnych państw. Poszczególne miasta straciły swą suwerenność. Na miejsce dawnego, korzystnego dla kupców Prawa lubeckiego wprowadzone zostały jednolite dla danej jednostki państwowej regulacje prawne.
Nie bez znaczenia pozostawały również konflikty kupców z resztą społeczeństwa miejskiego. Również inne grupy społeczne zaczęły bowiem dążyć stanowczo do własnego udziału w rządzie. Utrata uprzywilejowanej pozycji połączona z egoizmem, korupcją, niezgodą oraz krótkowzrocznością stanu kupieckiego wzmocniły konkurencję, a w efekcie końcowym doprowadziły do upadku Hanzy.
3 Możliwości odtworzenia historycznej Hanzy w czasach współczesnych
Po dokonanej analizie natury miast hanzeatyckich, w kolejnej części pracy uwaga skupiona będzie na postawione na wstępie pytanie, mianowicie: czy możliwe jest odtworzenie historycznej Hanzy? Pierwsze z ewentualnych, zarazem najmniej skomplikowane podejście do tego problemu to projekcja bezpośrednia.
3.1 Projekcja bezpośrednia
Europejskie metropolie, jako niepodległe miasta, połączone ze sobą w luźny związek, walczący na drodze dyplomacji, bojkotów, a także wojen o utrzymanie uprzywilejowanej pozycji patrycjuszy niemieckich, obejmującej między innymi ochronę prawną za granicą, zwolnienia od podatków oraz monopole- czy twór taki ma szanse zaistnieć w XXI wieku?
Powyższy opis brzmi niedorzecznie i może wydawać się wręcz absurdalny. Aczkolwiek sam sposób działania dawnych kupców, jak negocjacje, sankcje, a nawet interwencje wojskowe nie są nam obce. Nie ma wątpliwości, iż nawet w chwili obecnej wykorzystywane są one na szeroką skalę, w celu zapewnienia dobrobytu ekonomicznego pewnym warstwom społecznym. Najprawdopodobniej z podobnych środków korzystać będziemy również w przyszłości.
Biorąc jednak pod uwagę rozwój państwowości, jako jedną z głównych przyczyn upadku Hanzy, można się spodziewać, że jej wskrzeszenie w czasach współczesnych, gdzie to właśnie organizacja poszczególnych państw wyznacza warunki handlu w danym mieście, jest co najmniej mało realne. Nikt nie spodziewa się bowiem, że wybrana grupa ludzi jest w stanie określić samodzielnie zasady handlu między wybranymi miastami europejskimi, tak jak udało się to kupcom niemieckim w XII wieku. Niewątpliwie nie jest to możliwe bez naruszenia aktualnych stosunków prawnych, politycznych oraz gospodarczych.
W obecnej sytuacji politycznej, która zapewnia w zasadzie podstawy prawne wszelkiego rodzaju działalności, wykluczyć można nie tylko dawne czynniki determinujące powstanie Hanzy (w tym chęć stworzenia bezpiecznych warunków do wymiany handlowej oraz umocnienia pozycji kupców niemieckich na rynku, zob. 2.1), ale również konieczność stworzenia podobnej do niej organizacji w czasach współczesnych.
Wychodząc z logicznego założenia, że czynniki determinujące sukces dwunastowiecznych kupców (zob.2.2) należą obecnie jedynie do przeszłości, równie ciężko jest wyobrazić sobie, co mogłoby stać się podstawą ewentualnego sukcesu podobnej organizacji w czasach współczesnych.
Mimo tych realnych przesłanek, splendor historycznej Hanzy nie został zapomniany. Co więcej stale pojawiają się idee oraz próby odbudowy tego średniowiecznego tworu. Co tego typu działania mają jednak na celu w XXI wieku?
3.2 Współczesne próby odtworzenia idei Hanzy
W poszukiwaniu śladów Hanzy we współczesnym świecie, natrafić można nie tylko na wiele zabytków architektonicznych, lecz również na organizacje, mające na celu, stworzenie „nowej” Hanzy. Do nich należy między innymi „Die Hanse”, stowarzyszenie założone w 1980 roku w niderlandzkim Zwolle. Za swe zadanie traktuje ono „utrzymanie ducha wspólnoty kulturalnej miast hanzeatyckich” oraz „wezwanie do realizacji hanzeatyckiego nakazu pielęgnowania poczucia obywatelstwa oraz identyfikacji obywateli z zamieszkałym przez nich miastem i jego zadaniami”. Na pierwszy plan działalności „Die Hanse” wysuwają się również idee „koniecznego pojednania oraz utrzymania trwałego pokoju w Europie”.[17] W statucie wymienionego stowarzyszenia znajdujemy ponadto wiele ogólnikowych deklaracji o planowanych „akcjach z zakresu Public Relations mających na celu: podkreślenie podobieństwa między poszczególnymi miastami hanzeatyckimi, wymianę doświadczeń kulturowych, tradycji oraz innych informacji, jak również wzmocnienie kontaktów gospodarczych i handlowych.” W członkowskich miastach, czyli we większości z należących do historycznej Hanzy, organizowane są kolejno tak zwane Dni Hanzy, trwające kilka dni imprezy kulturalne, warsztaty i targi.
Godna uwagi i kontynuacji okazuje się więc współcześnie przede wszystkim idea hanzeatyckiej wspólnoty. „Die Hanze” ogranicza się wyraźnie do realnych zadań i nie koncentruje się na odbudowie dawnych kontaktów handlowych.
Gospodarcze aspekty historycznej Hanzy pojawiają się zaś w centrum uwagi innej organizacji, „Neue Hanse Interregio“ (NHI), która działa od kilku lat w dwóch niemieckich landach: Dolnej Saksoni i Bremie oraz w północno-niderlandzkich prowincjach Groningen, Drenthe, Fryslan i Overijssel. Założenie NHI wynikło z pragnienia stworzenia w północno-zachodniej części Europy pierwszej, a tym samym największej regionalnej kooperacji wybranych regionów mającej na celu realizację ponadregionalnych programów zgodnych z założeniami europejskiej polityki regionalnej (projekt ten obejmuje obszar 62 103 km² liczący 10, 6 mln mieszkańców). To ma zapewnić tym regionom lepszą pozycję gospodarczą w rozwijającej się Europie. Niezależnie od interesów poszczególnych jej członków w centrum polityki obszaru NHI ma się stale znajdować wspólne dążenie do wzmocnienia tego regionu w stosunku do innych części Europy. Motto takiej polityki wyrażają słowa: „Pokonać słabych, wykorzystać silnych“.[18]
Okazuję się więc, że również gospodarcze założenia dawnej Hanzy inspirują współczesnych. NHI regiony przypominają w pewnym sensie swój historyczny pierwowzór. Podkreślić należy jednak, że nie mogą one działać arbitralnie, gdyż muszą dopasować się do istniejących przepisów prawa europejskiego.
4 Podsumowanie
Na podstawie powyższych rozważań oraz przytoczonych przykładów można stwierdzić, iż wezwania do ponownego powołania do życia historycznej Hanzy wydają się być obecnie mało logiczne. Główne czynniki sprzyjające rozkwitowi tej organizacji przed kilkoma wiekami nie dadzą się bowiem odnaleźć we współczesnej europejskiej myśli demokratycznej. Wybrane przykłady świadczą jednak o próbach wskrzeszenia ponadregionalnej współpracy i wspólnoty, nawiązujących w swych założeniach jednoznacznie do historycznej Hanzy. Co najmniej na płaszczyźnie edukacji, ochrony środowiska, gospodarki, czy wymiany młodzieży „nowa” Hanza pozostaje wierna dawnej idei: „Wykonaj wspólnie to, czego nie jesteś w stanie zrealizować samodzielnie.”
5 Abstract
This paper tries to find an answer to the question, whether the historic Hanse can be relaunched or not. Therefore it firstly analyses the historic conditions as well as the factors providing the rise and the fall of the hanseatic trade imperia. In the second part it further will be examined how far today’s political environment would allow a reanimation and in what way inspired organizations are already working.
6 Literatura
Dollinger P., Dzieje Hanzy: XII – XVII w., Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa, 1997.
Hammel-Kiesow R., Die Hanse, C.H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, Monachium 2000.
Johansen P., „Der hansische Rußlandhandel, insbesondere nach Novgorod, in kritischer Betrachtung“, w: praca zbiorowa pod redakcją L.Brandt, Die Deutsche Hanse als Mittler zwischen Ost und West, Westdeutscher Verlag, Köln, Opladen 1963.
Ziegler U., Die Hanse. Aufstieg, Blütezeit und Niedergang der ersten europäischen Wirtschaftsgemeinschaft. Eine Kulturgemeinschaft von Handel und Wandel zwischen 13. und 17.Jahrhundert, Scherz, Bern, München, Wien 1996.
7 Załącznik
Mapa 1, Europa Północna w XII wieku
Źródło: Euratlas-Nüssli, www.euratlas.com, 11.01.2006
Mapa 2, Europa Północna w XVII wieku
Źródło: Euratlas-Nüssli, www.euratlas.com, 11.01.2006
Mapa 3, Rozwój Hanzy w XIV wieku (Kolorowo na mapie zaznaczone terenami objęte były wpływami Hanzy.Podkreślone podwójną linia zostały kantory. Pojedynczą linią podkreślono pozostałe jednostki kupieckie.)
Źródło: maproom.org, http://www.maproom.org, 17.01.2006
[1] Zob. Wikipedia, http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Kriegen, 12.01.2006.
[2] Zob. Wikipedia, http://de.wikipedia.org/wiki/Rechtsgeschichte, 12.01.2006.
[3] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg, Blütezeit und Niedergang der ersten europäischen Wirtschaftsgemeinschaft. Eine Kulturgemeinschaft von Handel und Wandel zwischen 13. und 17.Jahrhundert, Scherz, Bern, München, Wien 1996, s.19.
[4] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.220 – 251.
[5] Zob. P.Johansen, „Der hansische Rußlandhandel, insbesondere nach Novgorod, in kritischer Betrachtung“, w: praca zbiorowa pod redakcją L.Brandt, Die Deutsche Hanse als Mittler zwischen Ost und West, Westdeutscher Verlag, Kolonia, Opladen 1963, s.39 – 57.
[6] Zob. R.Hammel-Kiesow, Die Hanse, C.H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, Monachium, 2000, s.34 – 35.
[7] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.281.
[8] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.269.
[9] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.47, tłumaczenie autora.
[10]Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.20.
[11] Zob. U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.264 - 266
[12] Zob. P.Dollinger, Dzieje Hanzy: XII – XVII w., Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa, 1997, s.335 – 336.
[13] U.Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s.197 – 198, tłumaczenie autora.
[14] Hammel-Kiesow, Die Hanse, jw., s.2, tłumaczenie autora.
[15] Kantory takie należy rozumieć jako zamknięte w sobie osady hanzeatyckich kupców, które dysponowały własnymi magazynami, punktami przeładunkowymi, mieszkaniami dla kupców, parkami, kościołami itp.. Zob. Stahlhof w Londynie (zob. załącznik, Mapa 3).
[16] U. Ziegler, Die Hanse. Aufstieg…, jw., s. 200, tłumaczenie autora.
[17] Zob. Hanse.org, Die Hanse, http://www.hanse.org, 16.01.2006.
[18] Neue Hanse Interregio, http://www.nhi-online.de, 16.01.2006.
